O SERWISIE

AKTUALNOŚCI

DZIEJE ZAKONU

CZŁONKOWIE

USTAWA KONSTYTUCYJNA

 
OKRES POCZĄTKOWY 1930-1946

DZIEJE POWOJENNE 1947-1963

ZAWIESZENIE DZIAŁALNOŚCI 1964-1991

DZIAŁALNOŚĆ WSPÓŁCZESNA 1992-2008

 
DZIEJE ZAKONU I KAPITUŁY ORDERU BIAŁEGO KRUKA ZA LATA 1930-2008

Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapitułą Orderu Białego Kruka w Krakowie rozpoczął swoją działalność 13 lutego 1930 r. Wtedy to, w czytelni Miejskiego Muzeum Przemysłowego w Krakowie przy ul. Smoleńsk 9, odbyło się pierwsze założycielskie posiedzenie. Jego pomysłodawcą był Kazimierz Wojciech Witkiewicz (1880-1973), prezes Towarzystwa Przyjaciół Książki i późniejszy dyrektor Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie. Czytelnia Muzeum, wraz z biblioteką oraz gabinetem Witkiewicza stały się siedzibą Rycerzy Książki. Opracował on hierarchię godności, tytulaturę, ceremoniał, a także zaprojektował wszystkie warianty Orderu Białego Kruka. Trójkątne świeczniki z dębiny, togi, w które przebierali się członkowie Zakonu podczas zebrań oraz sam ich rytuał, tzn. hymn i tytulatura zostały zaczerpnięte z obrzędowości masońskiej, gdyż Kazimierz Witkiewicz był członkiem krakowskiej loży „Przesąd Zwyciężony”.

USTAWA KONSTYTUCYJNA

Życiem Zakonu rządziła Ustawa Konstytucyjna Rycerskiego Zakonu Bibliofilskiego
z Kapitułą Orderu Białego Kruka w Krakowie
, sygnowana dnia 13 lutego 1930 r. przez Wielkiego Mistrza Kazimierza Witkiewicza, Kanclerza Stefana Komornickiego oraz Pieczętarza Roberta Jahodę-Żółtowskiego. Ona także jest dziełem samego pomysłodawcy organizacji. Składa się jedynie z pięciu artykułów, których numeracja odpowiada oznaczeniom formatów książek, czyli numerom: II, IV, VIII, XVI, XXXII.

FORMY DZIAŁALNOŚCI

Zakon w okresie międzywojennym aktywnie działał na rzecz bibliofilstwa w kraju i na świecie. Można wyróżnić dwie podstawowe formy aktywności Braci i Sióstr: organizowane kilka razy do roku posiedzenia Kapituły oraz nadawanie Orderu Białego Kruka. Na posiedzeniach dyskutowano o książce oraz cieszono oczy szczególnymi jej egzemplarzami. Były one zamknięte dla osób z zewnątrz, czyli tzw. profanów. Najistotniejszym elementem obrad Kapituły była uroczystość nadania Orderu osobom zasłużonym na polu książki. Jest to bodaj najważniejsza i najbardziej charakterystyczna dla Zakonu forma wpierania miłośnictwa ksiąg. Uroczystość wręczania odznaczenia miała bardzo podniosły charakter i ściśle przestrzegany  ceremoniał. Odbywała się przy blasku świec ustawionych w trójkątnych świecznikach. Poprzedzało ją wysłanie przez Kapitułę specjalnego pisma, zawierającego decyzję przyznania Orderu. Celebrę rozpoczynano od wykonania Hymnu. Zanim nowicjusz mógł zasiąść naprzeciw Wielkiego Mistrza, musiał zająć miejsce z dala od stołu, przy drzwiach wejściowych. Brat Orator wygłaszał mowę, w której przedstawiał zalety kandydata. Następnie Kanclerz odczytywał Ustawę Konstytucyjną. Później nowicjusz kładąc prawą dłoń na dokumencie Ustawy wygłaszał Rotę Ślubowania: Ślubuję (…) dokładać wszelkich starań do rozbudowy Zakonu i podtrzymywania jego tradycji. Wiem, że w Zakonie obowiązuje nie tylko Miłość do Ksiąg, ale także braterska łączność w każdej potrzebie życia. Przyrzekam więc, że Dobra Zakonu, Braci i Sióstr Jego, wszelkimi a uczciwymi środkami bronić będę w każdej sytuacji! Jej tekst stanowił dopełnienie Konstytucji. Po akcie ślubowania, na znak przyjęcia do Zakonu, Wielki Mistrza oraz wszyscy Bracia składali pocałunek na obu policzkach, czyli tzw. półskórkach, kandydata. Koniec uroczystości stanowiło przypięcie odznaczenia przez Kanclerza. Słynne, posiadające wręcz teatralną oprawę, uroczystości wręczania Orderu odbiły się szerokim echem, nie tylko w Krakowie, ale i poza granicami Polski. Do znamiennych można zaliczyć nadanie Orderu Białego Kruka francuskiemu ministrowi spraw zagranicznych, Louisowi Barthou, podczas jego wizyty służbowej w Polsce. Wydarzenie to miało miejsce w Pałacu Larischa 24 kwietnia 1934 r. i zostało opisane w prasie polskiej, jak i francuskiej. Insygnia nadane ministrowi przechowywane są do dziś w paryskim muzeum francuskiego ministerstwa spraw zagranicznych. 

DZIAŁALNOŚĆ WYDAWNICZA

Formom aktywności Braci i Sióstr towarzyszyła działalność wydawnicza, której efektem było powstawanie druków bibliofilskich stanowiących dokumentację działalności Zakonu. Osiągnęły one wysoki poziom edytorski oraz literacki. Teksty w nich zamieszczone miały przeważnie charakter żartobliwy, nawiązując do stylu Zielonego Balonika.

Niestety wraz z nadejściem II wojny światowej bibliofile zrzeszeni w Zakonie musieli zaprzestać dotychczasowych form intensywnej aktywności. Był to czas prowadzenia działalności konspiracyjnej.


Po II wojnie światowej nastały w Polsce czasy komunizmu. Nowe władze niechętnie patrzyły na elitarną w swym charakterze oraz niezależną organizację, której założyciel nie chciał się zgodzić, by Order przyznawany był politykom, jedynie dlatego, że tak wypada. Z tego powodu Kazimierz Witkiewicz zdecydował się zakryć Kapitułę Orderu Białego Kruka. W Dekrecie z dnia 5 stycznia 1963 r. zamykającym działalność Zakonu Bibliofilskiego Wielki Mistrz zawarł uzasadnienie swej decyzji: Życie Kapituły Białego Kruka miało swój odrębny, niepowtarzalny charakter. Ponieważ  tworzyła ją grono Bibliofilów z których znaczna większość już wymarła – decyzją Wielkiego Mistrza Kapituły Białego Kruka została zamknięta w październiku 1962 roku, a tym samym dalsza jej działalność jest wykluczona. Księgi, zbiór fotografii, druków, archiwum – złożono do depozytu – do czasu powstania Muzeum Książki w Krakowie. Dokument ten podpisali: Kazimierz Witkiewicz oraz Brat Jarosław, czyli Jarosław Doliński i Robert Jahoda-Żółtowski jako Brat Robert.


PRÓBY REAKTYWACJI

W 1967 r. Tadeusz Przypkowski oraz Witold Chomicz podjęli próbę reaktywacji Zakonu. 4 marca tego roku Wielki Mistrz mianował Przypkowskiego Kanclerzem Kapituły. Została opracowana nowa wersja Ustawy Konstytucyjnej, która podnosiła Order Białego Kruka do rangi odznaczenia o zasięgu międzynarodowym. Wniosek o przyznanie Orderu danej osobie mieli prawo zgłaszać przede wszystkim Kustosz Orderu Białego Kruka, Towarzystwo Miłośników Książki w Warszawie oraz Polskie Towarzystwo Wydawców Książek Tytuł Kustosza Orderu Białego Kruka oraz godność Wielkiego Protektora Orderu miała przypaść Ministrowi Kultury i Sztuki, do którego należało również mianowanie Wielkiego Mistrza i pięciu członków Kapituły. Niestety starania Tadeusza Przypkowskiego o uznanie Orderu najwyższym odznaczeniem bibliofilskim poniosły klęskę zarówno w kraju u Ministra Kultury i Sztuki, jak i zagranicą podczas III Międzynarodowego Kongresu Bibliofilskiego, pomimo powszechnej aprobaty uczestników zjazdu. Ostatecznie Kazimierz Witkiewicz nie godząc się na upolitycznienie bibliofilskiego odznaczenia całkowicie zawiesił działalność Zakonu. Śmierć Wielkiego Mistrza 21 października 1972 r. definitywnie położyła kres działalności pierwszej Kapituły, której był przywódcą.

IMIENINY KSIĄŻKI

Po śmierci Kazimierza Witkiewicza pojawiła się nowa forma działalności praktykowana do dzisiaj przez członków Zakonu. Są to tzw. Imieniny Książki, obchodzone w dniu św. Kazimierza, czyli czwartego marca. Nazwę tego bibliofilskiego święta wymyśliła dziennikarka Dziennika Polskiego Ewa Zagórska, która w ten sposób zatytułowała artykuł poświęcony Rycerskiemu Zakonowi Bibliofilskiemu. Pierwsze Imieniny zorganizowali Urszula i Tadeusz Witkiewiczowie dnia 4 marca 1974 r., w kilka miesięcy po śmierci Wielkiego Mistrza, by w ten sposób uczcić jego pamięć. Ponadto w każdą rocznicę jego śmierci - 21 października - krakowscy miłośnicy książki spotykali się na mszy odprawianej za duszę Pierwszego Wielkiego Mistrza. Obie te uroczystości praktykowane są do dziś.


       ODKRYCIE KAPITUŁY

Kapituła Orderu Białego Kruka została odkryta 27 czerwca 1992 r. przez Tadeusza Eugeniusza Witkiewicza, syna Kazimierza, oraz jego żonę – Urszulę Walerię, z domu Dylską. Przedsięwzięcie wsparł finansowo dr Adam Maciejasz, ordynator oddziału okulistycznego w Szpitalu Wojskowym. Oficjalne otwarcie działalności nastąpiło 4 marca 1993 r. podczas Uroczystości Wręczania Patentów Członkom Kapituły Orderu Białego Kruka w Krakowie. Siedzibą Zakonu, czyli Gniazdem Białego Kruka, pozostało mieszkanie przy ul. Smoleńsk 9.

Wielkim Mistrzem został Tadeusz Witkiewicz, a po jego śmierci 23 września 2001 r. kontynuatorem dzieła Kazimierza Witkiewicza mianowano 15 listopada 2001 r. Kanclerza Zakonu dr inż. Jerzego Dudę.

FORMY DZIAŁALNOŚCI

Obecnie Bracia i Siostry Odrodzonej Kapituły, tak jak ich poprzednicy, prowadzonymi przez siebie działaniami starają się upowszechniać miłość do ksiąg rozsławiać imię Zakonu w Grodzie Kraka oraz poza jego granicami. Przebiega to dwutorowo: z jednej strony od 1992 r. odbywają się zmyszenia, podczas których nadawane są patenty, wspominani zmarli bibliofile, a osobistości ze świata kultury i nauki wygłaszają prelekcje, natomiast z drugiej stowarzyszenie stara się wyjść na zewnątrz, uchylić trochę rąbka tajemnicy, który otacza ich poczynania. Służy temu organizowanie wystaw, udział w spotkaniach i konferencjach środków kształcenia przyszłych bibliotekoznawców i specjalistów w zakresie informacji naukowej, nawiązanie współpracy z organizacjami zagranicznymi, takimi jak norweskie Miasto Książki w Fjoerland czy Stowarzyszenie Czeskich Bibliofilów, angażowanie się w walkę o powstanie Muzeum Książki i Sztuki Drukarskiej, wzbudzanie zainteresowania bibliofilatelią oraz wydawanie bibliofilskich druków.

DZIAŁALNOŚĆ WYDAWNICZA

Wszystkie druki wydane w latach 1992-2008 sumptem Drugiej Kapituły są efektami jej bieżącej działalności oraz w głównej mierze dziełem pracowników Pracowni Projektowania Książki i Typografii krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Należą do nich zaproszenia na zmyszenia i wystawy, życzenia, patenty oraz druki bibliofilskie, takie jak Konstytucja Rycerskiego Zakonu Bibliofilskiego Krakowie i broszury pt. Pamięci Tadeusza Eugeniusza Witkiewicza z okazji pierwszej rocznicy śmierci odnowiciela stowarzyszenia oraz Pamięci Urszuli Walerii Witkiewiczowej, upamiętniająca pierwszą rocznicę śmierci Ostatniej Strażniczki Gniazda Białego Kruka. Dodatkowo w 2002 r. ukazała się w Wydawnictwie Diecezji Pelplińskiej Bernardinum publikacja pt. Niezwykłe ksiąg miłowanie, która stanowi zbiór artykułów i wierszy Tadeusza Witkiewicza.

ZMYSZENIA

Zmyszenia ze względu na cel oraz przebieg uroczystości można podzielić przede wszystkim na Zebrania Robocze, Imieniny Książki oraz październikowe spotkania.

Zebrania Robocze służą omawianiu różnego rodzaju kwestii związanych z życiem codziennym Zakonu i Kapituły, tzn. przygotowywaniu programów uroczystych sesji, ustalaniu list gości, którzy mają je uświetnić, uzupełnianiu zaległości z poprzednich spotkań, czy rozwiązywaniu problemów, które wyniknęły niespodziewanie lub wymagają natychmiastowej reakcji.

Imieniny Książki urządzane są w dniu św. Kazimierza, patrona wielu spośród członków Kapituły. Jest to uroczystość ku czci Książki. Rozpoczyna się od przybliżenia historii Rycerskiego Zakonu Bibliofilskiego. Następnie wręcza się patenty Członków Kapituły, przyjmuję nową Makulaturę, przyznaje tytuł Damy Książki. Można również wysłuchać bardzo ciekawych prelekcji zarówno członków Zakonu, jak i zaproszonych gości.

Co roku w październiku odbywa się msza święta w rocznicę śmierci Kazimierza Witkiewicza oraz na intencję syna śp. Tadeusza Eugeniusza Witkiewicza. Odprawiana jest po łacinie przy ołtarzu głównym w Bazylice O.O. Franciszkanów w Krakowie. Celebrę uświetnia odśpiewaniem Hymnu Bibliofilskiego Chór Cecyliański. Następnie ma miejsce uroczyste zmyszenie, podczas którego wspomina się zmarłych bibliofilów. Dalszy przebieg zebrania jest taki sam, jak w przypadku Imienin Książki. Wszystkie zgromadzenia kończą się przeważnie bibliofilską biesiadą, podczas której można skosztować bibliofilskich myszek, czyli specjalnego rodzaju ciasteczek w kształcie zwierzątka będącego symbolem Towarzystwa Przyjaciół Książki w Krakowie oraz cienkuszu galicyjskiego, tzn. aromatycznej herbaty. W Gnieździe Białego Kruka nie podaje się alkoholu, gdyż Wielki Mistrz Odrodzonej Kapituły był współzałożycielem Stowarzyszenia Przeciwalkoholowego Błękitny Krzyż.

Dnia 21 października 2007 r. zmyszenie Rycerskiego Zakonu Bibliofilskiego po raz pierwszy po II wojnie światowej odbyło się przy reaktywowanym Stoliku Bibliofilskim w Grand Hotelu przy ul. Sławkowskiej 5/7 w Krakowie oraz w sali udostępnionej przez życzliwego Zakonowi dyrektora hotelu - Roberta Mrzygłoda.

Odnowiona Kapituła Orderu Białego Kruka, działająca od 1992 r., nie przyznała żadnego Orderu Białego Kruka. Zasłużonych miłośników książki i bibliofilów honoruje się przyjęciem w poczet Rycerskiego Zakonu Bibliofilskiego i Kapituły OBK nadając tytuły: Dostojnej Makulatury i Damy Książki. Od roku 2007 wprowadzono godność Brata ArchiEkslibrisofila.

 

 

 

Data ostatniej aktualizacji
2009-05-04